Gnosis-kenner Gilles Quispel 

Zijn gnostische erfenis

Hilversum (ANP) 3 maart 2006 - / Prof. dr. Gilles Quispel, internationaal vermaard kenner van de gnostische traditie, is gisteren op 89-jarige leeftijd tijdens een vakantie in Egypte overleden. Dat heeft zijn collega en opvolger als hoogleraar in Utrecht, dr. R. van den Broek, vandaag laten weten.

*Gilles Quispel* (Rotterdam, 30 mei 1916 - El Gouna , Egypte , 2 maart 2006 ) was een Nederlands theoloog die bekendheid heeft verkregen als onderzoeker van het klassieke en christelijke gnosticisme. Hij behoorde zijn hele leven lang tot de Nederlandse Hervormde Kerk (thans PKN geheten).

Vroeg na zijn geboorte verhuisde hij naar het plaatsje Kinderdijk alwaar zijn vader een smederij had. Hij bleek te onhandig om zelf hierin te gaan werken, daarom werd hij naar het gymnasium gestuurd. Hij studeerde daarna Klassieke talen en theologie in Leiden en Groningen en promoveerde in Utrecht in 1943 op een proefschrift over Tertullianus' geschrift tegen de gnosticus Marcion die leefde rond 144 na Chr. Van 1946 tot 1951 was hij leraar Latijn aan het Leids Gymnasium. Hierna stapte hij over naar de universiteit waar hij in 1951 op 35-jarige leeftijd te Utrecht werd benoemd tot hoogleraar kerkgeschiedenis. Hij was tevens hoogleraar te Leuven, en te Harvard in de Verenigde Staten. In 1976 ging hij met emeritaat.

Hij overleed op bijna 90-jarige leeftijd onverwacht aan de gevolgen van een longontsteking tijdens een verblijf in Egypte.

Een van de mensen die gelden als autoriteit op het gebied van de geschriften gevonden bij Nag Hammadi, een man vol vuur en passie over dit onderwerp, maar ook met genoeg humor, en zelfreflectie. Een man die boeiend kon vertellen en schrijven over zijn grootste passie, religie en gnostiek. De laatste keer dat ik hem zag op televisie was tijdens het programma Schepper en Co, een man met veel ervaring, maar wat verwacht je dan ook bij een 89 jarige?

Dat er uitgerekend in Egypte gisteren een einde is gekomen aan het aardse leven van professor Gilles Quispel (89), mag een wonderlijke beschikking van het lot of, zoals hij het zelf waarschijnlijk liever zou noemen, van God heten. Want juist in Egypte boorde de Utrechtse emeritus hoogleraar in de geschiedenis van het vroege christendom een schat aan schriftelijke bronnen aan, die hem zowel persoonlijk als wetenschappelijk tot zijn dood zou blijven bezighouden.

Quispel woonde eind jaren veertig met zijn gezin in Rome, waar hij in de Vaticaanse bibliotheek voorstudies deed voor een boek over de gnostische kerkleraar Valentinus, toen het gerucht hem bereikte dat er in het Nijlzand bij het Egyptische dorp Nag Hammadi dertien codices waren gevonden met vijftig gnostische geschriften. Valentinus ging de kast in. Het zou tot 2003 duren eer hij zijn liefde voor deze gnosticus alsnog in boekvorm kwijt kon.

Quispel kon smakelijk vertellen over de vele avonturen die hij in de jacht op de Nag Hammadi-geschriften heeft beleefd. Bijzonder is het verhaal over koningin Juliana, bij wie Quispel vaak te gast was, op Soestdijk en op het Loo. Juliana was bijzonder ge´nteresseerd in esoterie en gnostisch christendom, en wilde Quispel graag van dienst zijn, toen hij in 1955 toegang wilde krijgen tot de Nag Hammadi-geschriften in Egypte. Haar minister van Buitenlandse Zaken, Beijen, moest een goed woordje voor hem doen bij de Egyptische autoriteiten. Dat gebeurde, en het was Quispels overtuiging dat, als Juliana er niet was geweest, de Nag Hammadi-codices, inclusief het Thomasevangelie - het beroemdste van deze geschriften - 'nu nog in die koffer lagen in het Koptisch Museum in Cairo', en inmiddels waarschijnlijk door de insecten waren opgevreten.

Quispel was een krachtige persoonlijkheid, die het zware geschut niet uit de weg ging in zijn meningsverschillen met collega-onderzoekers. Hij vond ze kortzichtig en beperkt in hun visie. Drie jaar geleden nog haalde hij snuivend van - inmiddels toch wat gematigde - verontwaardiging herinneringen op aan de jaren vijftig, toen hij samen met de nieuwtestamenticus Van Unnik het uit Nag Hammadi afkomstige gnostische 'Evangelie der Waarheid' had ontcijferd. "Met tegenwerking van heel Nederland, kun je wel zeggen, is dat evangelie vanuit Utrecht over de hele wereld bekend geworden. En in Trouw noemde toentertijd een theoloog het Thomasevangelie 'gebazel van Jezuologen!'"

Collega-onderzoekers waren het lang niet altijd eens met de vergaande conclusies die Quispel soms aan zijn onderzoek verbond, maar dat hij een belangwekkend geleerde was, zal waarschijnlijk geen van hen ontkennen. Vooral de afgelopen jaren kwam hij er ook openlijk voor uit dat de gnosis, het innerlijk ervaren geloof, dat hij altijd 'de kennis des harten' noemde, hem ook persoonlijk op het lijf geschreven was. Hij schroomde op het laatst zelfs niet zichzelf ronduit een gnosticus te noemen. Tegelijkertijd bleef hij ook trouw lid van de Nederlandse Hervormde Kerk, die naar zijn mening nooit had moeten fuseren met lutheranen en gereformeerden tot de Protestantse Kerk in Nederland.

Allang met emeritaat ontwikkelde Quispel de laatste jaren van zijn leven een hernieuwde werkdrift. In zijn 'ter kimme neigend leven' wilde hij nog zoveel mogelijk van zijn kennis voor het nageslacht vastleggen. Na het boek over Valentinus in 2003, maakte hij in 2004 een nieuwe vertaling van het Thomasevangelie.

In hetzelfde jaar verzorgde hij samen met de Nijmeegse hoogleraar dr. Hans van Oort een vertaling van de Keulse Mani-Codex. 'Gods verborgen omgang vinden zielen waar zijn vrees in woont'. Dit psalmwoord citeerde Quispel onlangs in een televisie-interview, toen hem naar zijn persoonlijke geloof werd gevraagd.

In dat vertrouwen is hij gisterochtend in een ziekenhuis in El Gouna aan de Rode Zee bezweken aan een longontsteking.

Gilles Quispel was een aantal keren bij de IKON te gast. De aflevering van Het Vermoeden waarin Gilles Quispel te gast was, wordt woensdag 8 maart om 14.50 uur op Nederland 1 herhaald.

Nag Hammadi

Quispel geldt als een autoriteit op het gebied van de zogeheten gnostische geschriften uit de eerste eeuwen die in 1945 bij Nag Hammadi in Egypte zijn gevonden. De christelijk-gnostische teksten, waarin de innerlijke kennis centraal staat die de mens kan verenigen met God, wierpen een nieuw licht op de figuur van Jezus en de ontstaansgeschiedenis van het christendom.

Juliana

Het was volgens Quispel, van 1951 tot aan zijn emeritaat hoogleraar geschiedenis van het vroege christendom aan de Universiteit van Utrecht, vooral aan koningin Juliana te danken dat Egypte de teksten in de jaren vijftig vrijgaf voor publicatie.

Evangelie van Tomas

Quispel smokkelde in 1956 een fotokopie van het Evangelie van Tomas, een van de belangrijkste teksten uit de Nag Hammadi-collectie, het land uit. Nog in 2004 bracht hij een herziene vertaling uit het Koptisch van het evangelie uit.

Gnostiek

Centraal in het werk van Quispel staat de gnostiek, een verzameling van in de tweede eeuw n. Chr. uit de confrontatie tussen christendom en gnosticisme ontstane religieuze bewegingen. De uiteenlopende bewegingen van de gnostiek worden in de visie van Quispel gekenmerkt door het beginsel van de vrije mens en zouden hebben gepleit voor een niet-autoritaire en ondogmatische beleving van het jonge christendom. Op het Dordtse gymnasium had hij de leer van de gnosis reeds leren kennen door zijn leraar P. Hendrikx die op de Alexandrijnse gnosticus Basilides was gepromoveerd.

Op 10 mei 1952 kocht hij voor zeer weinig geld de gnostische /Jung Codex die hedentendage zeer veel waard is. Deze bevatte onder andere het zogeheten /Evangelie van de Waarheid. Later zou ook uit de verdere ontdekking van deze - dit is de verzamelterm - Nag Hammadi-geschriften het /Evangelie van Thomas bekend worden. In het Thomasevangelie staan allerlei uitspraken van Jezus waarvan Quispel meende dat zij ook daadwerkelijk van Jezus afkomstig zouden kunnen zijn. Hij publiceerde dit Thomasevangelie na 1956. In 2005 deed hij een nieuwe, ditmaal volledige publicatie het licht zien met allerlei toelichtingen zijnerzijds.

Na zijn emeritaat gaf hij met R. van den Broek het Corpus Hermeticum uit en zelfstandig de hermetische Asclepius.

Werken van G. Quispel

Hij schreef diverse boeken over het gnosticisme, waaronder:

Meer over Gnosis, Gnostiek en de Nag Hammadi Geschriften