Zen Stones-Green

Meditatie en Mindfulness

Katinka Hesselink, mindfulness trainer te Leiden

Diverse spirituele en religieuze tradities over mediteren zoals Boeddhisme, Hindoe´sme, Yoga en  Theosofie

Er zijn grofweg twee vormen van meditatie: concentratie meditatie en analytische meditatie. In hun uiterste vorm zijn ze heel verschillend, maar in de praktijk zijn veel meditatie beoefeningen een mengeling van beide.

In concentratie-meditatie gaat het om de concentratie op een enkel object. Dit kan zijn de ademhaling, of een visualisatie van een Boeddha, of elk ander (intern of extern) object.

Bij analytische meditatie ga je nadenken over een onderwerp - dat kan bijvoorbeeld een spiritueel concept zijn, en hoe het op je leven van toepassing is. Ook kijken naar hoe je lichaam van moment tot moment verandert heeft een duidelijke analytische component. Het doel van analytische meditatie is de integratie van dat onderwerp in je dagelijks leven: zowel emotioneel als mentaal.

Of je nu analytische meditatie of concentratiemeditatie beoefent: je zult altijd te maken krijgen met afleiding en loomheid

Dit is langzaam werk, je kunt het niet haasten. Dit is urgent werk, je kunt het niet uitstellen.
Eugene Peterson (Christian Contemplation)

Mindfulness Meditatie - leven in aandacht

Bij mindfulness gaat het voornamelijk om bewustwording: wat speelt er in mijn lichaam, emoties en gedachten. Aandacht meditatie kan je helpen rust te vinden en jezelf minder voorbij te lopen. Ook kan mindfulness je concentratie en productiviteit vergroten.

Het voordeel van de Westerse MBSR (Mindfulness Based Stress Reduction) training is dat het gestructureerd is als een cursus: met een vaste groep, een duidelijk begin en eind, uitleg, bespreking van ervaringen en natuurlijk meditatie. Het is een gebalanceerd programma waarin aandacht is voor lichaam, emoties en gedachten.

We hebben nogal eens de neiging om bij het mediteren in onze gedachten te blijven ronddraaien. En dan weer terug naar de ademhaling (bijv.). Dat is een hele goede manier om concentratie te ontwikkelen, maar verder gebeurt er niet zoveel.

Wil je een stap dieper gaan, dan zul je 'onder de nek' moeten gaan - om emoties (ingebed in het lichaam) te kunnen integreren. Er wordt wel gezegd: bij meditatie ga je van hoofd naar hart. De 8 weekse MBSR cursus heeft daar specifieke technieken voor.

Mindfulness Oefeningen

Liefdevolle vriendelijkheid, zelfcompassie - metta meditatie

Een nieuwe ontwikkeling in de Mindfulness traditie is dat 'compassion training' (mindfulness en zelfcompassie) aangeboden wordt als vervolg op de 8-weekse MBSR. Dit sluit aan bij de ontdekking in de moderne psychologie dat 'self-talk' essentieel is. En dan gaat het niet om de woorden die je gebruikt om jezelf toe te spreken, maar om de toon: ben je streng of vriendelijk voor jezelf? Kun je jezelf motiveren zonder jezelf naar beneden te halen?

De ontdekking is dat juist mensen die het toch al moeilijk hebben, vaak de neiging hebben om zichzelf nog verder naar beneden te halen. Ze hebben nooit geleerd om voor zichzelf te zorgen en aardig voor zichzelf te zijn. Mensen met trauma in hun systeem hebben geleerd te overleven met doorzetten en verdringing van emoties. Dat werkt prima in een crisis, maar als je je hele leven op spanning staat, gaat je dat op een gegeven moment opbreken.

Ook 'gewone' mensen hebben vaak de neiging om overdreven streng voor zichzelf te zijn: een erfenis van het protestantisme.

Mediteren op liefdevolle vriendelijkheid - voor jezelf en anderen - kan een opening bieden om te leren genieten van je eigen gezelschap. Je leert jezelf troosten, voor jezelf zorgen. 

Ik heb hier zelf veel baat bij.

De 'compassion training' zoals ontwikkeld door Kristin Neff (waar ik de meditaties regelmatig van doe) is gebaseerd op Boeddhistische metta meditaties, maar aangepast aan onze moderne context, mogelijkheden en beperkingen.

Mahayana Boeddhisme (Zen en Vajrayana)

In het Mahayana Boeddhisme staat de motivatie centraal om Boeddha te worden voor het welzijn van alle wezens. De meditatieve beoefening kan echter heel verschillend zijn.

In Vajrayana (Tibetaans Boeddhisme) staan visualisaties en analytische meditatie centraal terwijl in Zen vaak het zitten op het kussen als beoefening genomen wordt. Zonder dat er veel extra instructie bij te pas komt.

Overigens geldt voor beide dat er ook binnen de traditie veel variatie is. Zo lijkt Dzog Chen qua beoefening weer meer op Zen en is er in de Koan traditie wel degelijk ook ruimte voor analytische meditatie. Verder is het in beide tradities belangrijk te mediteren op de vraag hoe dingen bestaan, inclusief wijzelf. Je komt dan uit bij Boeddhistische filosofische begrippen als leegte, vergankelijkheid en het valse onderscheid tussen waarnemer en waargenomene.

Zen Boeddhisme

Yoga en Hindoeisme

Theosofie

Feitelijk is er in de theosofische beweging niet echt een meditatieve traditie. Het is mogelijk dat Radha Burnier die heeft willen opzetten, maar haar didactiek was wel erg leraar-loos: ze ging gewoon zitten en wij mochten erbij blijven zitten. Geen instructies, niets. Dat past helemaal bij haar leraar Jiddu Krishnamurti, die waarschuwde voor de gevaren van spirituele autoriteit, maar de meeste mensen hebben iets meer begeleiding nodig. Ik zeker (KH).

Ook Blavatsky heeft het aan het eind van haar leven geprobeerd met haar meditatie-diagram (in het Engels) (een hele strenge Nederlandse vertaling). Voor wie er zonder theosofische kennis naar kijkt, is het bijzonder Boeddhistisch. Het zit in de hoek van de analytische meditatie.