De 10 Beste boeken over Gnostiek en Gnosis


Gnosis, kennis van het hart, Jacob Slavenburg

De interesse voor het thema 'gnosis' heeft na de vertaling van de Nag Hammadi-geschriften een enorme vlucht genomen. Er blijkt grote behoefte te bestaan aan meer inzicht in deze inspirerende teksten. Gnosis blijkt actueler dan ooit. Dit boek is de neerslag van het symposium 'Gnosis, kennis van het hart' (1997). Velen vroegen ons na afloop of de teksten van de lezingen ook in druk zouden kunnen verschijnen. Met deze uitgave voldoen we graag aan dit verzoek. 

Jacob Slavenburg gaat in zijn bijdrage Een sleutel tot gnosis - naar het gelijknamige boek dat op het symposium werd gepresenteerd - in op het godsbegrip in de westerse cultuur, op de functie van zelfkennis, op de samenhang tussen persoonlijkheid en individualiteit en de verbinding met het diepere Zelf. 

Willem Glaudemans behandelt in zijn lezing, getiteld Het hart van de gnosis, de begrippen illusie en waarheid ten aanzien van God, de wereld en onszelf, als weg naar verlossing. 

Rachel Ritman schrijft over Antieke en moderne gnosis. Zij zet de Rozekruizerstraditie in een ruimer perspectief. 

Ina Vonk sluit deze bundel af met Gnostische scholing - innerlijke beweging, een neerslag van haar persoonlijke ontwikkelingsweg.

Gnosis christendom en innerlijke ervaring, Hein Stufkens, Jacob Slavenburg en Marcel Messing

Tijdens het symposium Gnosis, christendom en innerlijke ervaring op 4 juni 1994 in het Congrescentrum de Reehorst te Ede kreeg Uitgeverij Ankh- Hermes na afloop van velen het verzoek de bijdragen van de verschillende sprekers te bundelen. Met deze uitgave heeft de uitgeverij aan dat verzoek voldaan en er zo tevens voor gezorgd dat een veel groter aantal lezers dan de symposiumbezoekers kennis kunnen nemen van wat er die dag is besproken. 

De auteurs benaderen de onderwerpen ieder vanuit hun eigen persoonlijke invalshoek. Jacob Slavenburgs bijdrage gaat over de vondst en inhoud van de Nag Hammadi- geschriften in het algemeen. Zijn stelling is dat de westerse cultuurgeschiedenis na deze vondst in feite herschreven dient te worden, omdat de oude teksten geheel andere uitgangspunten bevatten dan het officiële christendom. 

Wat is de betekenis en het belang van de gnostische beleving in onze tijd: voor het individu, voor de kerk en voor de samenleving? Deze vraag staat centraal in de lezing van Hein Stufkens. 

Marcel Messing gaat in zijn bijdrage uitgebreid in op de vraag hoe we 'kennis van het hart' kunnen verkrijgen. Naast de integrale tekst van de lezingen zijn ook een aantal vragen opgenomen die na de lezingen en tijdens de paneldiscussie werden gesteld.

De hermetische Gnosis in de loop der eeuwen

In dit boek schrijven achttien wetenschappelijke onderzoekers op heldere, voor ieder begrijpelijke wijze over de verschillende aspecten van de Hermetische Gnosis en de invloed van deze religie op onze cultuur. Hun bijdrage worden van een inleiding voorzien door de Gnosis-kenner Prof.Dr.Gilles Quispel.

Gnosis in de Oudheid, R. van den Broek

Dit boek bestaat uit twee delen. Deel een bevat een overzicht van de gnosis in de eerste eeuwen van onze jaartelling: definitie en bronnen, overzicht van teruggevonden geschriften, de polemiek van onder meer kerkvaders, een reconstructie van het wezen van de gnosis, achtergronden (onder meer platonisme, christendom en jodendom). 

Deel twee bevat vertalingen uit het koptisch van enkele gnostische geschriften uit de Nag Hammadi-bibliotheek (ontdekt in 1945 in Egypte), onder andere 'Het geheime boek van Johannes' en 'Eugnostos'. Het is voor het eerst dat deze geschriften vanuit de brontaal vertaald in het Nederlands uitgegeven worden. Aan de vertalingen gaat telkens een inleiding vooraf waarin tekstkritische en andere kwesties besproken worden. Verder een literatuuroverzicht en een overzicht van Nederlandse vertalingen van andere gnostische geschriften. 

De schrijver is emeritus-hoogleraar en deskundige op het gebied van de gnosis. Wetenschappelijk verantwoorde en fraai verzorgde uitgave. Doelgroep: geinteresseerden, studenten theologie en anderen. Deze uitgave is een deel in de serie 'Pimander' (Bibliotheca Philosophica Hermetica) en kan een standaardnaslagwerk op het gebied van de gnosis worden.

De Chinese gnosis, Rykenborgh & J. van Rijckenborgh

In het voorwoord wordt gezegd, dat de Gnosis universeel is en als zodanig niet aan tijd, volk of ras gebonden. De auteurs (geestelijke leiders van de Geestesschool van het Gouden Rozenkruis) maken dit duidelijk aan de hand van 33 hoofdstukken van de Tao Teh King, een van de beroemdste werken uit de Chinese wijsbegeerte. 

In ieder hoofdstuk blijkt, dat de uiterst compacte verwoording van Lao Tse nog altijd springlevend en vol van kracht is; ook, of misschien wel: juist, in onze tijd. De snelle verwording van het wereldbeeld en de worsteling van de zoekende mens daarin, worden als het ware als een transparant over dit oeroude Chinese evangelie gelegd. 

Daarbij blijken onze maatschappij en onze problemen van nu, reeds te zijn geanalyseerd en beantwoord door de Oude Wijze uit het China van duizenden jaren geleden. Voor iedereen voor wie de Tao Teh King tot nu toe een min of meer verward en onbegrijpelijk geschrift was, kan dit boek buitengewoon verhelderend zijn.

Nag Hammadi geschriften / II Het drievoudige beginsel van de gnosis

Met dit tweede deel is de Nederlandse vertaling van alle gnostische geschriften, die in 1945 bij Nag Hammadi gevonden zijn, voltooid. In veel van de geschriften die hier worden gepresenteerd is een visie op de schepping te vinden die afwijkt van de joodschristelijke visie. Aan Genesis gaat nog het verhaal vooraf van het ontstaan van een puur geestelijke wereld. De god van bet Oude Testament is volgens de gnostici dan ook niet de allerhoogste God uit wie alles voortgekomen is, maar een afgescheiden godheid die voor de schepping van de onvolmaakte, stoffelijke wereld verantwoordelijk wordt gehouden. Zo wordt ook antwoord gegeven op de veel gestelde vraag: Hoe kan een God van Liefde tegelijk en wrekende en naijverige god zijn, die zijn schepselen met leed, dood en verderf treft? 

Naast de vele boeiende scheppingsmythen vinden we in dit deel ook talrijke openbaringsgeschriften waarin de ziel van de ziener, door een engel begeleid, een geestelijke reis maakt door de hemelsferen en aldus heel wat occulte kennis openbaart voor de generaties na hem. Een van deze teksten was zelfs zo geheim dat hij in gecodeerde vorm is overgeleverd. 

Daarnaast zijn er verlossingsteksten waarin de weg beschreven wordt die de ziel moet afleggen om tot verlossing te komen. Dankzij de vondst bij Nag Hammadi hebben we nu de beschikking over eeuwenoude, esoterische wijsheid uit de bronnen van onze eigen cultuur. Deze geschriften zouden hierom ook een brug kunnen slaan tussen christendom en nieuwe-tijdsdenken. Ze geven een andere blik op een aantal traditionele geloofsopvattingen en bieden op bepaalde punten steun aan ons innerlijk weten. Dat is de schat die Nag Hammadi te bieden heeft en waaraan in deze tijd blijkbaar veel behoefte bestaat.

Alle geschriften zijn voorzien van duidelijke inleidingen en toelichtingen. De Nag Hammadi-geschriften I en II vormen tezamen een standaardwerk, waar niemand die serieus over religie en oude wijsheid wil spreken, meer omheen zal kunnen.

Een sleutel tot gnosis, Jacob Slavenburg

Dit boek is bedoeld als een inleiding op en een commentaar bij de Nag Hammadi-geschriften, leren codices uit de vierde eeuw, de grootste verzameling gnostische geschriften die bekend is. Een Nederlandse vertaling daarvan verscheen recent. Slavenburg, een der vertalers, vertelt daarover en licht de betekenis van de geschriften vervolgens toe aan de hand van een aantal kernwoorden uit (uitvoerig) geciteerde passages: geest, ziel, verlossing, zelfkennis en andere. 

De uitleg van Slavenburg beweegt zich voortdurend tussen wetenschap en apologie. Hij verdedigt de gnostische opvattingen als een verlossende levenshouding voor moderne mensen, op grond van een grote vertrouwdheid met de geschriften. Wisselend mild en scherp kritiseert hij daarbij kerkelijk christendom, New Age (dat oppervlakkig gebruik maakt van gnostische wijsheden) en de historisch-kritische tekstwetenschap. 

Een register ontbreekt; wel zijn vijf gnostische schema's opgenomen. Voor wie ingeleid wil worden in de gnostiek, vormt dit boek een verantwoord begin. Op de omslag een (kleine) foto van de geopende codex VII.

Gnosis, Jacob Slavenburg (Hermesreeks 1)

In het godsdienstwetenschappelijke spraakgebruik is gnosis zoveel als kennis van het hart, esoterisch weten dat door openbaring en/of ervaring verkregen is. Het verschijnsel is van alle tijden, maar in wetenschappelijke kringen wordt onder gnosis een geestelijke stroming in de eerste eeuwen van onze jaartelling verstaan. 

Omdat nogal eens gnosis genoemd wordt wat die naam niet verdient, is het goed dat de Hermesreeks begint met een deel waarin een deskundige zo bevattelijk mogelijk uiteenzet wat gnosis is en wat de gnostici der Oudheid voor mensen waren. Dat gebeurt o.a. in hoofdstukken over de gnosis van Jezus en de vrije gnosis. 

Ten slotte komen verlichtende ervaringen en moderne gnosis ter sprake. Het deel is een veelbelovend begin van de reeks en voor ontwikkelde belangstellenden een waardevolle inleiding met uitvoerige informatie over bronnen en literatuur.

Gnosis betekent 'inzicht', 'kennis'. Inzicht in de totale samengang en eenheid van alle dingen, in het wezen van God, de kosmos en de mens; of, zoals Jezus het noemde: 'kennis van de diepte van alles'. Gnosis is het meest bekend geworden door spirituele christenen uit het begin van onze jaartelling die door de kerkvaders gnostici' werden genoemd. Over hen gaat dit boek. Maar ook over de profeet Mani, over de Zuidfranse katharen, over de mysticus Jacob Böhme en over de vreemde reis van Christiaan Rozenkruis. 

Het boek vormt een goede inleiding op de gnosis en de gnostische traditie. Het werk is verrijkt met vele citaten.

Gnosis en geloof in het vroege christendom, R. Roukema

Gnostiek is een verzamelnaam voor stromingen die in de Oudheid binnen bestaande religies of filosofieen een streng dualisme aanbrengen. Het goddelijk licht, gekluisterd in het lichaam, moet uit de boze wereld bevrijd worden en verenigd met het Eeuwig Licht. De vroege kerk is hierdoor zowel beinvloed als dat ze zich er telkens van heeft onderscheiden. Om die relatie gaat deze studie. 

Geschreven als een detective brengt Roukema de lezer telkens dichter bij de plot van de gnosis. Elk hoofdstuk vat de resultaten van het vorige samen en voert de lezer verder. Die blijft geboeid tot aan het eind waar hij met de auteur de balans kan opmaken van het leesavontuur: de gnosis gewogen. 

Dan volgen nog een (selectieve, internationale) bibliografie, tekstregister en naam- en zaakregister. De hoofdtekst is Nederlands, de voetnoten bevatten ook vreemde talen. 

De auteur is nieuwtestamenticus/kerkhistoricus. Spannend geschreven voor geinteresseerden ligt hier eindelijk een goede Nederlandse inleiding in de gnostiek, geschikt ook als inleidend studieboek voor hogeschool en academie.

Antroposofie en gnostiek, John van Schaik

Rudolf Steiner heeft de christelijk antroposofische wereldbeschouwing ontwikkeld waarbij de gnostiek (of is hier sprake van gnosis?) een belangrijke rol speelt. Dit is een minder bekend facet van de antroposofie zoals we die kennen van de Vrije School, de biodynamische methode (landbouw) en geneeskunde. 

John van Schaik geeft antwoord op vele vragen betreffende christologie vanuit de antroposofische gedachten. Onderwerpen als het verschil tussen gnosis en gnostiek komen aan de orde, maar ook de rol van de Bijbelse verhalen voor de vroegchristelijke tijd en de betekenis hiervan voor de moderne tijd. Duidelijk wordt gemaakt wat de betekenis van deze oude verhalen en traditie is, evenals die in het huidige christelijke denken. 

Het boek leest niet gemakkelijk, maar geeft een duidelijk beeld van de basis van de Christengemeenschap. Het is bedoeld en zeer geschikt voor mensen die een studie maken van de achtergronden van de antroposofie. Met literatuurverwijzingen in eindnoten.