Theosofische Organisaties in Nederland

Katinka Hesselink – oktober 2001 (licht aangepast 2006, 2007, 2009)

Er is mij verteld dat er 10 theosofische organisaties zijn in Nederland. De kleinste is niet meer dan een zelfstandige loge, de grootste heeft zo'n 400 leden en 20 loges. Dit artikel is bedoeld enige helderheid in deze chaos te scheppen, althans wat de grootste drie van de organisaties betreft.

Het is allemaal begonnen met mevr. H.P. Blavatsky, Kolonel Olcott en W.Q. Judge die samen met anderen in 1875 The Theosophical Society oprichtten. Deze organisatie groeide en had uiteindelijk leden in de hele wereld. H.P. Blavatsky, in functie slechts "corresponding secretary", ofwel de secretaris die voor de correspondentie zorgde, zorgde voor veel van het leven van de organisatie, door haar originele theoriŽn over occultisme, haar occulte vermogens en haar opvallende persoonlijkheid. Kolonel Olcott was de president en was daarnaast grotendeels verantwoordelijk voor de herleving van het Boeddhisme in AziŽ. W.Q. Judge schreef artikelen en hield de Amerikaanse afdeling in leven nadat H.P. Blavatsky en Olcott naar India vertrokken waren.

H.P. Blavatsky's occulte vermogens waren omstreden. De SPR (Society for Psychical Research) schreef er een negatief rapport over, dat overigens intussen door een onderzoeker van diezelfde SPR onderuit gehaald is. Maar aangezien dit pas in de vorige (20ste) eeuw gebeurde, was er meer dan genoeg tijd om H.P. Blavatsky onderuit te halen en haar in de steek te laten. Dit gebeurde dan ook uitgebreid. Haar gezondheid, toch al niet zo goed, leed hieronder en H.P. Blavatsky ging terug naar Europa. Daar ontmoette zij onder andere Annie Besant en schreef drie van haar boeken: "De Geheime Leer", "De Stem van de Stilte" en "De Sleutel tot de Theosofie". Verder richtte zij een esoterische school op. Zowel Annie Besant, Judge als Olcott waren hier lid van, maar alleen Annie Besant hoefde een eed af te leggen, de andere twee vertrouwde H.P. Blavatsky zo al. 

In 1891, op 8 mei, stierf H.P. Blavatsky. In eerste instantie beloofden alle bekende theosofen te zullen samenwerken. Een paar jaar later echter bleken W.Q. Judge en Annie Besant (die samen de leiding over de esoterische school op zich genomen hadden) het toch niet meer samen te kunnen vinden. Beschuldigingen vlogen over en weer en het is voor de hedendaagse onderzoeker moeilijk te bepalen wie fout was en wie goed. Ik zelf ben daar in elk geval niet uitgekomen. Duidelijk is wel dat de vrede niet bewaard werd en Judge zich gedwongen voelde de Theosofische Vereniging te verlaten. Het grootste deel van de Amerikaanse sectie ging met hem mee en de eerste scheiding was een feit.

De organisatie die achter bleef, wordt tegenwoordig "The Theosophical Society" genoemd door haar leden. Maar omdat deze naam ook door andere groepen (daarover hieronder meer) gebruikt wordt, is het duidelijker om het algemene gebruik te volgen en de plek van het hoofdkwartier erbij te vermelden. Dan wordt het "The Theosophical Society" (Adyar). Dit is de organisatie die in Nederland het grootst is (net als overal elders overigens) en die de naam TVN, ofwel Theosofische Vereniging Nederland draagt. Deze organisatie heeft als hoofdpersonen in haar geschiedenis, naast de al genoemde Annie Besant, kolonel Olcott en H.P. Blavatsky onder andere de volgende personen gehad: J. Krishnamurti, Leadbeater, N. Sri Ram, Radha Burnier en Jinarajadasa gehad. De Theosophical Society-Adyar is de enige van de theosofische organisaties waar de president gekozen wordt door stemming van al haar leden.

In de organisatie die Judge creŽerde kwamen nog een aantal afscheidingen voor. Een lang verhaal kort makend komt het erop neer dat alle theosofische organisaties in Nederland die de naam "Theosofisch Genootschap" gebruiken, zogezegd afstammen van Judge. Zo is er het Theosofisch Genootschap (Pasadena), dat het tijdschrift Sunrise uitbrengt. Deze organisatie is vrij groot. Het Nederlandse tijdschrift is een vertaling van het Engelse tijdschrift. Internationaal is dit de "Theosophical Society – Pasadena", ofwel de TS-Pasadena en eerder werd deze organisatie de Point Loma-TS genoemd, omdat dat ook een vestigingsplaats van hen is geweest. De geschiedenis vermeldt de volgende bekende theosofen: Catherine Tingley, de Purucker, James Long, Grace Knoche en tegenwoordig R.C.Grubb. 

De eerste twee namen horen ook bij een andere vrij belangrijke Nederlandse Theosofische Organisatie. Het verwarrende "Theosofisch Genootschap" (Point Loma Covina). Deze naam is verwarrend omdat de naam Point Loma in de theosofische geschiedenis ook gehoord heeft bij bovenstaand Theosofisch Genootschap (Pasadena). Het TG-Point Loma, Covina is hier een afscheiding van. Heden ten dage is het een puur Nederlandse organisatie, ook al doen ze soms anders voor. Hun blad Lucifer wordt ook door Adyar-theosofen goed gelezen. Omdat ze zijn afgescheiden van wat nu het Theosofisch Genootschap-Pasadena heeft ten tijde van de opvolging van De Purucker door James Long, vinden ze James Long en Grace Knoche geen grote namen.

Deze drie organisaties zijn in Nederland de grootste spelers op het veld. Internationaal komt daar nog bij De United Lodges of Theosophists (ULT). Deze groep is in feite ook een soort afscheiding van de toen nog Point Loma-TS, hoewel het ook te zien is als het persoonlijk initiatief van een onafhankelijk theosoof. De ULT kenmerkt zich vooral door een grote trouw aan Blavatsky en Judge, in feite doen ze alsof deze twee de enigen zijn die iets over theosofie zouden mogen zeggen. De rest van de werkers wordt geacht zich in anonimiteit te verschuilen omdat persoonlijkheden niet belangrijk zijn. Grote namen hier zijn per definitie dus alleen H.P. Blavatsky en W.Q. Judge, maar in de praktijk is de oprichter Robert Crosbie van belang en de inspirator na diens dood, B.P. Wadia. Deze laatste was een ontmoedigd T.S.-Adyar lid onder Annie Besant.

Hieronder dezelfde feiten nog een keer, maar nu in tabel vorm:

 

Jaartal

 Gebeurtenis 

Nederlandse naam van de organisatie die hieruit voortkwam

1875
Oprichting van The Theosophical Society, te New York. 
Theosofische Vereniging Nederland, TVN
1895
Ruzie tussen Annie Besant en Kolonel Olcott aan de ene kant en W.Q. Judge aan de andere. Afscheiding van de Amerikaanse afdeling. 
 Theosofisch Genootschap (nu Point Loma-Covina en Pasadena)
1896
Dood W.Q. Judge. Opgevolgd door Katherine Tingley. (hoofdkwartier in Point Loma)
 
1909
Robert Crosbie, voormalig lid van de TS-Point Loma (of hij gedesillusioneerd weg liep of juist weg gestuurd is wordt niet duidelijk in de theosofische geschiedenis) richt "The United Lodge of Theosophists" op. 
De GeŁnieerde Loges hebben een loge in Den Haag.
1942
Dood G. de Purucker, leider van The Theosophical Society (Point Loma). Opgevolgd door James Long die de organisatie verhuisde naar Pasadena. Alternatieve opvolgingsroute creŽert uiteindelijk in Nederland het Theosofisch Genootschap Point Loma-Covina. 
  Theosofisch Genootschap Point Loma-Covina los van Theosofisch Genootschap-Pasadena

Het zal de lezer zijn opgevallen dat er sprake is van een Theosofische Vereniging en twee Theosofische Genootschappen. Internationaal zijn er alleen Theosophical Societies. In Nederland is er een tweedeling in naamgeving ontstaan omdat een vereniging een democratische vorm van bestuur is. De genootschappen (Pasadena en Point Loma-Covina) zijn per definitie autocratisch, omdat er een leider is die de leden maar te accepteren hebben. Dit kan niet in een vereniging, want in een vereniging hebben de leden de macht een voorzitter, of zelfs een heel bestuur weg te stemmen. Als het om de leider van een van de Theosofische Genootschappen gaat kan dat dus niet. Doet deze het fout in jou ogen is de enige oplossing om zelf een nieuwe organisatie te scheppen, onafhankelijk te worden of voor een andere theosofische organisatie te kiezen. Zorgen dat de leider af moet treden kan niet, want er zijn geen verkiezingen. Dit zou wel eens kunnen verklaren waarom er zoveel afsplitsingen zijn. 

De Theosofische Vereniging (TVN; Adyar dus) is de enige die wel volgens het Nederlandse verenigingsrecht draait. De TVN heeft een gekozen voorzit(st)er en de problemen in de geschiedenis van de TVN hebben zich vaak geuit in het weggestemd worden van het hoofdbestuur of voorzitter. De Adyar-organisatie is dus een vereniging, waar de andere twee organisaties genootschappen zijn. Vandaar de in Nederland afwijkende naamgeving.