Woordenlijst Jodendom
|
Abraham |
Vader van alle volken, volgens de Joodse traditie. |
|
Am Yisra’el |
Joodse volk (vanaf Mozes) |
|
Amoraïm |
Rabijnen van 200-500 n.C. |
|
Anti-semitisme |
Weerzin tegen Joden en het Joodse volk. ‘Probleem van niet-Joden waar Joden last van hebben.’ Komt op in 19e eeuw, maar heeft zijn basis eerder. |
|
Apocalyptiek |
Openbaring; De idee dat binnenkort kennis wordt blootgelegd. ‘Het eind der tijden is nabij!’ |
|
Ashkenazisch |
Jodendom uit streken ten noorden van de Alpen: vooral Duitsland en Polen. (zie Yiddish) |
|
Baretot |
(Baraita ev) tradities die niet in de Mishna (maar wel in bijvoorbeeld de Tosefta) zijn opgenomen. |
|
Bené Yisrael |
Joodse volk |
|
Beth Midrash |
Plek waar de Torah bestudeerd wordt |
|
Bi’ur |
Bijbel in volkstaal, vertaling van Mendelsohn rond 1780. |
|
Chanoeka |
Herdenking van de wijding van de 2e tempel in Jeruzalem. Inclusief branden (een voor een) van kaarsen in achtarmige kandelaar. Begin december. (ook wel hanuka genoemd) |
|
Chasid |
vrome |
|
Chassidim |
Mystieke stroming van Askhenazische Jodendom vanaf de 12e eeuw. |
|
Chassidisme |
Populaire stroming in 18e en 19e eeuw in Oost Europa, rond leraren die Tsaddik of Rebbe genoemd worden. |
|
Churban |
Verwoesting van de tempel (eerste en tweede). Term gebruikt voor grote rampen zoals de pogroms in 1648 en de Sho’a. |
|
Chuqqim |
Die Halacha die niet rationeel inzichtelijk zijn en alleen voor Joden gelden. (vb kashrut -> indeling van huis) Zie ook mishpatim. |
|
Derash |
Ook wel Midrash genoemd: creatieve uitleg van de Bijbel. In tegenstelling tot peshat. |
|
Dhimmi |
Status van Christenen en Joden onder de Islam als ‘volken van het boek’. Visie: Christendom en Jodendom zijn voorlopers van Islam en verdienen dus respect. |
|
Dina De 'Malchuta Dina |
De wet van het land is belangrijker dan de halacha. Dit principe stamt uit de 3e eeuw, toen Joden in het Sassaniden rijk leefden. |
|
En Sof |
Het oneindige, het onkenbare aspect van God in de Kabala. Bron van de Sefirot. |
|
Eschatologie |
Leer der laatste dingen, leer over de eindtijd: wat er dan gebeurt. |
|
Essenen |
Ascetische secte ontstaan uit de Saduceeën. |
|
Exilarch |
Hoofd van Joden in ballingschap in Babylon/Iraq. |
|
Farizeeën |
Oorsprong van de Rabbijnen, wettisch, nadruk op leren Torah. (inclusief mondelinge Torah) |
|
Gemara |
Commentaar op de Mishna: Eindeloze discussies in de Talmoed over elk denkbaar onderwerp (bv. scheepvaart, recepten) |
|
Gilgul |
Metempsychose in de Luriaanse Kabbalah |
|
Haggada |
Rest van de Tora (dus niet de wetten, maar de verhalen uit de mondelinge en schriftelijke Torah) (zie ook Halacha) |
|
Halacha |
Regels voor dagelijks leven in de rabijnse traditie, zowel de mondelinge als de schriftelijke Torah. (zie Mitsvot) |
|
Haskala |
Joodse verlichting (vanaf 1781) |
|
Herem |
Verbanning uit Joodse gemeenschap. |
|
Ivrit |
Ander woord voor Hebreeuws |
|
Ivriyyim |
Ander woord voor Joodse Volk, betekent letterlijk ‘Hebreeën’. |
|
Jom Kippoer |
Grote Verzoendag (10 dagen na Joods nieuwjaar). Bidden om vergeving van de zonden van het Joodse volk. Vindt plaats in de herfst. |
|
Kabala |
(Qabala) letterlijk: traditie, overlevering. Mystieke stroming binnen het Jodendom, ontstaan in 12e eeuw. (ook wel Kabalah, Qabala, Qabalah, Kabbalah) |
|
Karaïeten |
Stroming die eind 8e eeuw begon waarin de Joodse wetten streng worden nageleefd. Karaïeten baseren zich alleen op de schriftelijke tora, niet op de mondelinge traditie en dus ook niet op de Talmoed. |
|
Kashrut |
Spijswetten (bv. Shechita) |
|
Keppeltje |
Ook wel Kippa: hoofd bedekking voor Joodse mannen. |
|
Kosher |
Gedaan volgens de Halacha. |
|
Levieten |
Afstammelingen van Jacob; hadden aparte taken in het heiligdom. |
|
Magen David |
Schild van David, 6 puntige ster, symbool voor de Messias. (vanaf ongeveer de 19e eeuw symbool voor Jodendom) |
|
Marranen |
Tot het Christendom bekeerde Joden uit Spanje en Portugal. |
|
Maskilim |
Joodse wetenschappers/filosofen in de traditie van de Haskalah. (Ook gebruikt door kabbalisten) vanaf 18 e eeuw. |
|
Masoreten |
Voegden klinkers toe aan de Hebreeuwse Bijbel en deelden deze in in hoofdstukken en verzen. |
|
Menora |
7 armige kandelaar. Stond in de tempel in Jeruzalem, mag niet na gemaakt worden. |
|
Merkava |
Letterlijk: wagen. Stroming in Joodse mystiek van 2e
tm 6e
eeuw n.C.
|
|
Mezoezah |
(mv: mezoezod): kokertje op de deurpost met tekst uit de Bijbel (Deuteronomium 6.4-9) en godsnaam ‘Shadai’ op perkament. |
|
Midrasj |
Methode van Bijbeluitleg waarmee elk bekend feit in de Bijbel wordt terug gevonden. |
|
Minhag |
Gewoonte, bijvoorbeeld het keppeltje. |
|
Minyan |
De minimaal 10 Joodse mannen die aanwezig moeten zijn voor een gezamenlijk gebed. |
|
Mishna |
Systematisch overzicht van halacha (200 N.C. afgerond) |
|
Mishne Tora |
Letterlijk: tweede Tora. Tekst van Maimonides die de halacha samenvat en daarmee de Talmoed vervangt. |
|
Mishpat-im |
Die Halacha die voor iedereen gelden (niet alleen voor Joden), die rationeel inzichtelijk zijn. (zie ook chuqqim) |
|
Mitsvot |
Joodse leefregels (zie ook halacha) begrepen als opgelegd door God. Tegenwoordig ook elke goede daad. |
|
Mozes |
Ontving de wetten op de berg Sinaï waarbij de aanwezigen samen Am Isra’el waren (en het begin van het Joodse volk). Volgens de traditie ontving hij zowel de mondelinge als de schriftelijke Torah. |
|
Neu Orthodoxie |
In reactie op Reform ontstaat een beweging die de halacha niet aan wil passen, maar wel accepteert dat het wereldbeeld van Joden verandert. |
|
Pesach |
Joods pasen, herdenking van redding uit Egypte, plus vooruit zien naar ‘samen in Jeruzalem’ |
|
Peshat |
Letterlijke uitleg van de Bijbel (Zie ook derash) |
|
Poerim |
Het lotenfeest herinnert de Joden aan de gebeurtenissen van tijdens de Babylonische ballingschap. Gelukkig kon toen uitroeiing van het Joodse volk verhindert worden door een Joodse prinses Esther, die toen met de Perzische koning was getrouwd en op haar voorspraak liet de koning de vervolgingen stoppen. Dit feest vind ongeveer tegelijkertijd met carnaval samen en kent soortgelijke activiteiten. |
|
Pogrom |
Vervolging van Joden. Term voor het eerst gebruikt naar aanleiding van vervolgingen door de Russische staat (1648) in de Oekraïne. |
|
Qabala |
Zie kabala |
|
Rabbijnen |
Rabijns Jodendom gebaseerd op de macht van de Rabbijnen als leiders van de gemeente, leraren en rechters. |
|
Reform |
Reformatie beweging in het Ashkenazische Jodendom vanaf begin 19 e eeuw. Gebed, feestdagen en gebruiken worden onder de loupe gelegd. Tegenwoordig laten ze bijvoorbeeld vrouwelijke Rabijnen en vaderjoden toe. |
|
Rosj Hasjana |
Joods Nieuw Jaar (september) |
|
Saduceëen |
Tempelaristocratie – verloor macht na verwoesting 2e tempel. |
|
Sanhedrin |
Hooggerechtshof van de Rabijnen na vernietiging 2e tempel. |
|
Savora’im |
Rabijnen van 500-650: voegden hier en daar nog wat aan Babylonische Talmoed toe. |
|
Sefirot |
Tien lichtkrachten die samen het kenbare aspect van God zijn in de Kabala |
|
Semicha |
Rabbijnen werden ingewijd met handoplegging (semicha), tot dit na 135 verboden werd. De term wordt ook gebruikt voor andere ceremonies waarin Rabbijnen hun titel krijgen. |
|
Sephardisch |
Jodendom uit Spanje en Noord-Afrika. |
|
Shari’a |
Wet in Islam (vgl. Halacha) |
|
Shechita |
Ritueel slachten voor voedsel (zie Kashrut) |
|
Shemat ha-kelim |
Het breken van de vaten van Adam Kadmon. Lichten in de vaten moeten terug, dat zijn wij. (zie ook tsimtsum en tiqqum) (Isaac Luria, 16e eeuw, kabala) |
|
Shoah |
Vervolging/vernietiging van joden in de Tweede Wereldoorlog. |
|
Soekkoth |
Ook wel het loofhuttenfeest. Op deze dag bouwt ieder gezin een loofhut en woont 8 dagen in deze hut. Herdenking van de uittocht uit Egypte. |
|
Synagoge |
In het Nederlands de Sjoel. Ook wel het Bet-Keneset: huis van samenkomst. |
|
Tahrif |
Idee in de Islam dat Joden en Christenen hun eigen heilige boek verdraaid hebben. |
|
Talmoed |
Commentaar op de Mishna met nieuwe wetten, geloof, bijgeloof, verhalen (Babylonisch en Palestijns) (Mishna + Gemara) |
|
Tallit |
Groot gebedskleed |
|
Tanna’im |
Rabijnen tot 200 n.C. |
|
Targum |
Vertaling van Tenach voor de synagogedienst in het Aramees, inclusief uitleggingen van de tekst. |
|
Tefillin |
Gebedsriemen met doosje met 4x de heilige naam. |
|
Tenach |
Torah, profeten en geschriften: wat inhoud betreft het Oude Testament van de protestanten, met andere volgorde. Ook wel de schriftelijke Tora. |
|
Tiqqum |
Terugkeer van de scherven, herstel van de kosmos. (Idee van Isaac Luria, 16e eeuw, kabala) (zie ook Tsimtsum en Shemat Ha-Kelim) |
|
Tora |
1) Eerste vijf boeken van de Tenach (Pentateuch) 2) Tenach (schriftelijke Tora) 3) Tenach plus traditie (mondelinge Torah) |
|
Tosafisten |
Volgelingen van Rashi, vanaf de 11e eeuw. |
|
Tosefta |
Gelijke opbouw als Mishna, afgerond ong. 230 N.C.; niet maatgevend voor de traditie. Bevat esoterische leer. |
|
Tsaddiq |
Rechtvaardige |
|
Tsimtsum |
De idee dat de schepping is ontstaan uit het terugtrekken van God uit een stukje van het Al. Idee van Isaac Luria (16e eeuw, kabala) (Zie ook Shemat Ha-Kelim en Tiqqum) |
|
Tsitsit |
Schouwdraden, oorspronkelijk blauw, de preciese kleur is onbekend. Draden, in vier bosjes, aan gebedskleed. |
|
Verbond |
De traditie dat er een verbond is tussen God en het Joodse volk; begon met Adam. |
|
Yahadut |
Joodse volk (oorspronkelijk ‘Judea’) |
|
Yiddisch |
Taal van Ashkenazische Joden, lijkt op Duits. |
|
Zionisme |
Zionistische beweging: de beweging waarin het Joodse volk een eigen land zoekt (wordt Israel). Geseculariseerde Joodse toekomstverwachting. |
|
Zeloten |
Radicale activisten in de tijd van Jezus. |
|
Zohar |
Belangrijkste tekst in de Kabbala, geschreven door Mozes de Leon eind 13e eeuw. |
