Woordenlijst Jodendom

Abraham

Vader van alle volken, volgens de Joodse traditie.

Am Yisra’el

Joodse volk (vanaf Mozes)

AmoraÔm

Rabijnen van 200-500 n.C. 

Anti-semitisme

Weerzin tegen Joden en het Joodse volk. ‘Probleem van niet-Joden waar Joden last van hebben.’ Komt op in 19e eeuw, maar heeft zijn basis eerder.

Apocalyptiek

Openbaring; De idee dat binnenkort kennis wordt blootgelegd. ‘Het eind der tijden is nabij!’

Ashkenazisch

Jodendom uit streken ten noorden van de Alpen: vooral Duitsland en Polen. (zie Yiddish)

Baretot

(Baraita ev) tradities die niet in de Mishna (maar wel in bijvoorbeeld de Tosefta) zijn opgenomen.

Benť Yisrael

Joodse volk

Beth Midrash

Plek waar de Torah bestudeerd wordt

Bi’ur

Bijbel in volkstaal, vertaling van Mendelsohn rond 1780.

Chanoeka

Herdenking van de wijding van de 2e tempel in Jeruzalem. Inclusief branden (een voor een) van kaarsen in achtarmige kandelaar. Begin december. (ook wel hanuka genoemd)

Chasid

vrome

Chassidim

Mystieke stroming van Askhenazische Jodendom vanaf de 12e eeuw.

Chassidisme

Populaire stroming in 18e en 19e eeuw in Oost Europa, rond leraren die Tsaddik of Rebbe genoemd worden.

Churban

Verwoesting van de tempel (eerste en tweede). Term gebruikt voor grote rampen zoals de pogroms in 1648 en de Sho’a.

Chuqqim

Die Halacha die niet rationeel inzichtelijk zijn en alleen voor Joden gelden. (vb kashrut -> indeling van huis) Zie ook mishpatim.

Derash

Ook wel Midrash genoemd: creatieve uitleg van de Bijbel. In tegenstelling tot peshat.

Dhimmi

Status van Christenen en Joden onder de Islam als ‘volken van het boek’. Visie: Christendom en Jodendom zijn voorlopers van Islam en verdienen dus respect.

Dina De 'Malchuta Dina

De wet van het land is belangrijker dan de halacha. Dit principe stamt uit de 3e eeuw, toen Joden in het Sassaniden rijk leefden.

En Sof

Het oneindige, het onkenbare aspect van God in de Kabala. Bron van de Sefirot.

Eschatologie

Leer der laatste dingen, leer over de eindtijd: wat er dan gebeurt.

Essenen

Ascetische secte ontstaan uit de SaduceeŽn.

Exilarch

Hoofd van Joden in ballingschap in Babylon/Iraq.

FarizeeŽn

Oorsprong van de Rabbijnen, wettisch, nadruk op leren Torah. (inclusief mondelinge Torah)

Gemara

Commentaar op de Mishna: Eindeloze discussies in de Talmoed over elk denkbaar onderwerp (bv. scheepvaart, recepten)

Gilgul

Metempsychose in de Luriaanse Kabbalah

Haggada

Rest van de Tora (dus niet de wetten, maar de verhalen uit de mondelinge en schriftelijke Torah) (zie ook Halacha)

Halacha

Regels voor dagelijks leven in de rabijnse traditie, zowel de mondelinge als de schriftelijke Torah. (zie Mitsvot)

Haskala

Joodse verlichting (vanaf 1781)

Herem

Verbanning uit Joodse gemeenschap.

Ivrit

Ander woord voor Hebreeuws

Ivriyyim

Ander woord voor Joodse Volk, betekent letterlijk ‘HebreeŽn’.

Jom Kippoer

Grote Verzoendag (10 dagen na Joods nieuwjaar). Bidden om vergeving van de zonden van het Joodse volk. Vindt plaats in de herfst.

Kabbala

(Qabala) letterlijk: traditie, overlevering. Mystieke stroming binnen het Jodendom, ontstaan in 12e eeuw. (ook wel Kabalah, Kabala, Qabala, Qabalah, Kabbalah)

Zie ook Kabbala voor Beginners.

KaraÔeten

Stroming die eind 8e eeuw begon waarin de Joodse wetten streng worden nageleefd. KaraÔeten baseren zich alleen op de schriftelijke tora, niet op de mondelinge traditie en dus ook niet op de Talmoed.

Kashrut

Spijswetten (bv. Shechita)

Keppeltje

Ook wel Kippa: hoofd bedekking voor Joodse mannen.

Kosher

Gedaan volgens de Halacha.

Levieten

Afstammelingen van Jacob; hadden aparte taken in het heiligdom.

Magen David

Schild van David, 6 puntige ster, symbool voor de Messias. (vanaf ongeveer de 19e eeuw symbool voor Jodendom)

Marranen

Tot het Christendom bekeerde Joden uit Spanje en Portugal.

Maskilim

Joodse wetenschappers/filosofen in de traditie van de Haskalah. (Ook gebruikt door kabbalisten) vanaf 18 e eeuw.

Masoreten

Voegden klinkers toe aan de Hebreeuwse Bijbel en deelden deze in in hoofdstukken en verzen.

Menora

7 armige kandelaar. Stond in de tempel in Jeruzalem, mag niet na gemaakt worden.

Merkava

Letterlijk: wagen. Stroming in Joodse mystiek van 2e tm 6e eeuw n.C.
(ook een serie tanks ontwikkeld door Israel)

Mezoezah

(mv: mezoezod): kokertje op de deurpost met tekst uit de Bijbel (Deuteronomium 6.4-9) en godsnaam ‘Shadai’ op perkament.

Midrasj

Methode van Bijbeluitleg waarmee elk bekend feit in de Bijbel wordt terug gevonden.

Minhag

Gewoonte, bijvoorbeeld het keppeltje.

Minyan

De minimaal 10 Joodse mannen die aanwezig moeten zijn voor een gezamenlijk gebed.

Mishna

Systematisch overzicht van halacha (200 N.C. afgerond)

Mishne Tora

Letterlijk: tweede Tora. Tekst van Maimonides die de halacha samenvat en daarmee de Talmoed vervangt.

Mishpat-im

Die Halacha die voor iedereen gelden (niet alleen voor Joden), die rationeel inzichtelijk zijn. (zie ook chuqqim)

Mitsvot

Joodse leefregels (zie ook halacha) begrepen als opgelegd door God. Tegenwoordig ook elke goede daad.

Mozes

Ontving de wetten op de berg SinaÔ waarbij de aanwezigen samen Am Isra’el waren (en het begin van het Joodse volk). Volgens de traditie ontving hij zowel de mondelinge als de schriftelijke Torah.

Neu Orthodoxie

In reactie op Reform ontstaat een beweging die de halacha niet aan wil passen, maar wel accepteert dat het wereldbeeld van Joden verandert.

Pesach

Joods pasen, herdenking van redding uit Egypte, plus vooruit zien naar ‘samen in Jeruzalem’

Peshat

Letterlijke uitleg van de Bijbel (Zie ook derash)

Poerim

Het lotenfeest herinnert de Joden aan de gebeurtenissen van tijdens de Babylonische ballingschap. Gelukkig kon toen uitroeiing van het Joodse volk verhindert worden door een Joodse prinses Esther, die toen met de Perzische koning was getrouwd en op haar voorspraak liet de koning de vervolgingen stoppen. Dit feest vind ongeveer tegelijkertijd met carnaval samen en kent soortgelijke activiteiten.

Pogrom

Vervolging van Joden. Term voor het eerst gebruikt naar aanleiding van vervolgingen door de Russische staat (1648) in de OekraÔne.

Qabala

Zie kabala

Rabbijnen

Rabijns Jodendom gebaseerd op de macht van de Rabbijnen als leiders van de gemeente, leraren en rechters.

Reform

Reformatie beweging in het Ashkenazische Jodendom vanaf begin 19 e eeuw. Gebed, feestdagen en gebruiken worden onder de loupe gelegd. Tegenwoordig laten ze bijvoorbeeld vrouwelijke Rabijnen en vaderjoden toe.

Rosj Hasjana

Joods Nieuw Jaar (september)

SaduceŽen

Tempelaristocratie – verloor macht na verwoesting 2e tempel.

Sanhedrin

Hooggerechtshof van de Rabijnen na vernietiging 2e tempel.

Savora’im

Rabijnen van 500-650: voegden hier en daar nog wat aan Babylonische Talmoed toe.

Sefirot

Tien lichtkrachten die samen het kenbare aspect van God zijn in de Kabala

Semicha

Rabbijnen werden ingewijd met handoplegging (semicha), tot dit na 135 verboden werd. De term wordt ook gebruikt voor andere ceremonies waarin Rabbijnen hun titel krijgen.

Sephardisch

Jodendom uit Spanje en Noord-Afrika.

Shari’a

Wet in Islam (vgl. Halacha)

Shechita

Ritueel slachten voor voedsel (zie Kashrut)

Shemat ha-kelim

Het breken van de vaten van Adam Kadmon. Lichten in de vaten moeten terug, dat zijn wij. (zie ook tsimtsum en tiqqum) (Isaac Luria, 16e eeuw, kabala)

Shoah

Vervolging/vernietiging van joden in de Tweede Wereldoorlog.

Soekkoth

Ook wel het loofhuttenfeest. Op deze dag bouwt ieder gezin een loofhut en woont 8 dagen in deze hut. Herdenking van de uittocht uit Egypte.

Synagoge

In het Nederlands de Sjoel. Ook wel het Bet-Keneset: huis van samenkomst.

Tahrif

Idee in de Islam dat Joden en Christenen hun eigen heilige boek verdraaid hebben.

Talmoed

Commentaar op de Mishna met nieuwe wetten, geloof, bijgeloof, verhalen (Babylonisch en Palestijns) (Mishna + Gemara)

Tallit

Groot gebedskleed

Tanna’im

Rabijnen tot 200 n.C.

Targum

Vertaling van Tenach voor de synagogedienst in het Aramees, inclusief uitleggingen van de tekst.

Tefillin

Gebedsriemen met doosje met 4x de heilige naam.

Tenach

Torah, profeten en geschriften: wat inhoud betreft het Oude Testament van de protestanten, met andere volgorde. Ook wel de schriftelijke Tora.

Tiqqum

Terugkeer van de scherven, herstel van de kosmos. (Idee van Isaac Luria, 16e eeuw, kabala) (zie ook Tsimtsum en Shemat Ha-Kelim)

Tora

1) Eerste vijf boeken van de Tenach (Pentateuch)

2) Tenach (schriftelijke Tora)

3) Tenach plus traditie (mondelinge Torah)

Tosafisten

Volgelingen van Rashi, vanaf de 11e eeuw.

Tosefta

Gelijke opbouw als Mishna, afgerond ong. 230 N.C.; niet maatgevend voor de traditie. Bevat esoterische leer.

Tsaddiq

Rechtvaardige

Tsimtsum

De idee dat de schepping is ontstaan uit het terugtrekken van God uit een stukje van het Al. Idee van Isaac Luria (16e eeuw, kabala) (Zie ook Shemat Ha-Kelim en Tiqqum)

Tsitsit

Schouwdraden, oorspronkelijk blauw, de preciese kleur is onbekend. Draden, in vier bosjes, aan gebedskleed.

Verbond

De traditie dat er een verbond is tussen God en het Joodse volk; begon met Adam.

Yahadut

Joodse volk (oorspronkelijk ‘Judea’)

Yiddisch

Taal van Ashkenazische Joden, lijkt op Duits.

Zionisme

Zionistische beweging: de beweging waarin het Joodse volk een eigen land zoekt (wordt Israel). Geseculariseerde Joodse toekomstverwachting.

Zeloten

Radicale activisten in de tijd van Jezus.

Zohar

Belangrijkste tekst in de Kabbala, geschreven door Mozes de Leon eind 13e eeuw.


Islam Boeken
Boeddhisme Boeken