Zen Boeddhisme over omgaan met angst

Zen Wijsheid

Angst voor de leegte en de zo-heid is bij veel mensen die mediteren, ook bij mij, een uiterst pijnlijk gebeuren. Welke functie of welke plaats heeft angst? Hoe ga je ermee om? (1)
Angst voor de leegte, daar is heel veel over geschreven, evenveel in de zen als in het Westen. Je hoeft het woord 'leegte' of het woord 'niets' maar te noemen, of het wordt onmiddellijk 'Leegte' en 'Niets' met een hoofdletter. Het stolt onmiddellijk tot een plaatje: wij stellen ons dan een groot zwart gat voor, een grote leegte waar we in kunnen vallen en waar we een soort geestelijke hoogtevrees van krijgen. Maar niets is gewoon niets. Maak er geen muur van.
In de hartsutra staat een hele mooie benadering van leegte, waar er staat: 'mu ke ge': 'er is geen grens'. Misschien roept dit ook angst op, want als er geen grens is, waar blijf ik dan nog, val ik er niet uit? Maar de betekenis van 'geen grens' is dat er nooit een muur is die halt tegen mij zegt. En het wonderlijkste is dat op de plek in de hartsutra waar dit staat, er eveneens staat dat de boddhisatva (de mens die dit ervaart) bevrijd wordt van angst. Dus, het is bijna het omgekeerde van wat we denken: op het moment dat je weet 'er is geen grens' is de angst weg. Dat betekent: alles is mogelijk, niets is verloren. Dat betekent dat ik mij ten diepste kan toevertrouwen aan wat ieder mensenkind weet en voelt en ervaart en hoopt en verlangt: dat alles goed komt voor iedereen. Dat is grenzeloze hoop. Dat is de diepste zin van leegte. Je hoeft niet te buigen, nooit te capituleren! Elk plaatje dat ervan gemaakt wordt, deugt niet.
Sorry voor mijn stamelen, maar op de manier waarop het leven op mij afkwam als een onmogelijke vraag, waar ik voor een muur stond, heb ik zelf ontdekt dat, als het verlangen en de wil er is, dat wij door alles wat ons wetten stelt heen kunnen breken, door alles. En dat is wat de Boeddha op zijn manier ervaren heeft, en wat Christus ervaren heeft en wat elke religie stamelend uitdrukt in dood en verrijzenis. Waar alles ons zegt: dood is dood, er is niets aan te doen, je staat voor een muur, er is geen hoop, staat hier dat er altijd perspectief is. Meer nog, durf te vertrouwen op je eigen hart, het is jouw stap die je doet waardoor het verandert. Het is niet: ik kijk even in een soort religieuze peepshow, want ik ben erg ver met zen, ik zie iets wat jullie niet zien, ik vertel het je even. Neen: dat is het niet. Het is de stap die je doet, waardoor het verandert!
Dat je angst voor zo-heid hebt, dat kan ik mij goed voorstellen, want het is een griezelig woord, dat vaak in de zen misbruikt wordt. De zo-heid die zegt: neem de dingen zoals ze zijn: een stukje papier is een stukje papier en een boom is een boom. Maar wij weten niet hoe de dingen zijn! De grond is niet-weten. Er is geen grens aan het doordringen in de werkelijkheid. Dat is het meest hoopvolle! Maar het plaatje van de zo-heid suggereert dat we het wel weten. Dat is het gevaar van zo'n uitdrukking, het gevaar van alle religieuze uitdrukkingen.
Masao Abe maakte dit eens duidelijk op een internationale conferentie in de Tiltenberg, toen mensen ook te veel met zen-termen kwamen. Het gevaar van de taal uit het Oosten -zei hij- is dat die geformuleerd werd vanuit een heel diep ervaren van de echtheid van het bestaan, die nooit onder woorden te brengen is. En die begrippen: boeddha-natuur, zo-heid, enz. zijn alleen te verstaan vanuit die ervaring. Als je dat losmaakt uit de ervaring, dan heb je de zen-filosofie. Die is dodelijk, dodelijker dan de christelijke taal, zegt hij, want die is sprookjesachtig (de ziel die naar de hemel gaat en je ontmoet al je bekenden...) en daarom meer levend dan de dooddoeners die opduiken als zen alleen maar filosofische taal is. Kijk uit voor die begrippen, de ervaring is iets totaal anders dan de woorden.
(1) Drongen, 29.6.1996. Selectie van antwoorden op schriftelijk gestelde vragen tijdens het feest n.a.v. het tienjarig bestaan van Maha Karuna. Verscheen in Zien, nr 5 (herfst 1996)

Verdwenen van: http://home.scarlet.be/~fr012653/mkc/html/vraag_zen_en_angst.htm