Toevlucht nemen tot de Boeddha, de Dharma en de Sangha

Hoe wordt ik Boeddhist?

Katinka Hesselink 2008, 2014

In het Boeddhisme zijn diverse rituelen in gebruik die aangeven dat degeen die ze op zich neemt een serieus Boeddhist is. De meest elementaire van deze rituelen is 'toevlucht nemen'. Dat wil zeggen dat men zweert toevlucht te nemen tot de Boeddha, de Dharma en de Sangha.

Toevlucht nemen betekent voor mij dat je je, voor de rest van je leven, voor neemt dat het Boeddhisme je centrale pad in het leven is. Dat wil niet zeggen dat je niet meer naar andere bronnen van wijsheid luistert, maar dat er niets hogers is dan het Boeddhisme, de leer en het pad van de Boeddha. Traditioneel is een centraal punt dat je uiteindelijke toevlucht niet een of andere god/God is. Hoewel traditionele Boeddhisten voor werelds succes nog wel eens willen bidden tot lokale goden, zijn ze pas Boeddhist-af als ze verwachten dat die goden ook uiteindelijke verlossing kunnen brengen.

Het Boeddhisme is geen lidmaatschapsreligie. Dat wil zeggen dat je je Boeddhist kunt noemen zodra je je Boeddhist voelt. Wie in een specifieke traditie van het Boeddhisme lessen volgt of meditaties bij woont, wordt vaak de gelegenheid geboden om ceremonieel toevlucht te nemen, doorgaans onder leiding van een monnik of non. Dat is voor veel mensen het moment dat ze zich voornemen het Boeddhistische pad voor de rest van hun leven te volgen. Sommige leraren geven ook de gelegenheid de toevluchtsceremonie bij hen te volgen als je geen band hebt met hun traditie of henzelf.

Ondanks het feit dat je bij een specifieke leraar, en dus in een specifieke traditie toevlucht neemt, is het niet zo dat je dan per definitie 'Tibetaans Boeddhist' of 'Zen Boeddhist' bent. De beoefening om toevlucht te nemen tot de Boeddha, Dharma en Sangha is Boeddhisme breed - je bent dus nog altijd vrij om je pad bij te sturen. 

In veel tradities is het gebruikelijk om gelijk met toevlucht ook de lekengeloften te nemen. Dit is traditioneel niet automatisch aan elkaar gekoppeld. Wel is het logisch om in elk geval je karma te gaan bewaken: zo min mogelijk doden, niet stelen, niet liegen, niet vreemdgaan etc.

Toevlucht nemen - algemeen

Toevlucht nemen is een oud ritueel en in gebruik onder Boeddhisten van alle richtingen (Theravada en Mahayana), behalve dan bij Westerse Boeddhisten die zich vaak niet willen vastleggen. Zo kwam uit mijn enquête dat 30% van de deelnemers wel toevlucht had genomen. De deelnemers voelden zich in grote meerderheid thuis bij het label 'Boeddhist'. 

Men neemt toevlucht tot de Boeddha, de Dharma en de Sangha. Wat dit betekent verschilt per traditie. Hieronder volgt een inventarisatie:

Boeddha

Toevlucht nemen tot de Boeddha betekende tijdens het leven van Shakyamuni dat men de Boeddha als leraar zag, als guru. Na zijn dood ging het betekenen dat men hem als de bron van de leer zag. Uit de teksten over zijn dood blijkt dat de Boeddha zijn leringen belangrijker vond dan zijn persoon. Dit kan een reden zijn geweest waarom er eeuwenlang geen afbeeldingen van de Boeddha gemaakt zijn. 

In de Mahayana Boeddhistische traditie(s) kan toevlucht nemen tot de Boeddha ook geinterpreteerd worden als toevlucht nemen tot je eigen innerlijke Boeddha of de leraar die gezien wordt als de vertegenwoordiger van de Boeddha in je leven.

Dharma

Dharma kan op vele manieren vertaald worden. In de Boeddhistische context van toevlucht nemen, bedoelt men meestal 'de Boeddhistische leer en praktijk'. Dat wil zeggen dat men er vanuit gaat dat de Dharma, de leer, de enige echte toevlucht is. De Boeddhistische leer is de belangrijkste basis voor juist leven, juist denken en juist spreken. Andersom zijn juist leven, juist denken en juist spreken een redelijke samenvatting van het Boeddhistische achtvoudige pad

De Sangha

Dit woord wordt in Boeddhistische context doorgaans gebruikt om de monniken (en tegenwoordig weer nonnen) aan te duiden. In bredere zin kan echter ook de gemeenschap van actieve Boeddhisten bedoeld worden zonder de intrinsieke betekenis van het woord aan te tasten. De uiteindelijke Sangha is de gemeenschap van aryas - verlichte wezens. Je neemt dus toevlucht in hen die de centrale waarheden van het Boeddhisme voor zichzelf gezien hebben.

Zie ook mijn persoonlijke toevluchtsgebed / gedicht