De Oorsprong van het Mahayana Boeddhisme

Katinka Hesselink 2006

Mahayana wordt doorgaans vertaald als 'groot voertuig', in tegenstelling tot Hinayana dat dan met 'klein voertuig' wordt vertaald. Deze vertaling is beledigend voor de enige stroming uit het Vroeg Boeddhisme die over is: het Theravada Boeddhisme. Mahayana kan echter ook als Groot Pad worden vertaald. In dat geval duidt de term op het idee dat iedereen Boeddha kan worden, volgens de Mahayana filosofie. In het Theravada Boeddhisme kunnen alleen Monnikken verlichting bereiken en dan heten ze arhats.

De volgende eigenschappen worden met Mahayana Boeddhisme geassocieerd:

Van deze vier aspecten, zijn de tweede en derde al aanwezig in de eerste dateerbare Mahayana teksten die bekend zijn: de teksten vertaald door Lokaksema in het Chinees aan het eind van de tweede eeuw na Christus. (Vetter 2001) Interessant genoeg lijken deze twee elementen op dat moment uit verschillende bronnen gekomen te zijn. De Prajna paramita, ofwel het inzicht dat alles illusoir is (zo omschrijven deze teksten het) lijkt gegeven te zijn door een groep sravaka's (niet-mahayana monikken) aan een groep Bodhisattvas. In andere woorden een groep niet-mahayana monikken leerden dit inzicht aan een groep mensen die de Boeddha genoeg vereerden om net als hem te willen worden en alle bewuste wezens te willen redden (de eed van de Bodhisattva ).  Uit de teksten die bestudeerd zijn wordt niet duidelijk of deze bodhisattva's nu monikken zijn of niet. Uit een andere tekst (Schopen 1999) wordt echter duidelijk dat monikken al vroeg een rol speelden in het Mahayana Boeddhisme. 

In bovenstaand scenario wordt uitgegaan van teksten uit de tweede eeuw na Christus. Dit betekent uiteraard niet dat de 'Bodhisattva beweging', zoals we dit zouden kunnen noemen, niet al eerder begonnen was. Daarnaast is bekend dat het prajna paramita inzicht al eerder bekend was. Nieuw in de Lokaksema teksten is vooral de combinatie van het Bodhisattva ideaal en het prajna paramita inzicht. Mahayana Boeddhisme werd pas in de vierde eeuw na Christus populair genoeg om een impact op het archeologisch materiaal te hebben.  

De term Mahayana wordt meestal gedefinieerd in opositie ten opzichte van Hinayana. Dit is zeer misleidend, zeker als je naar de eerste eeuwen Mahayana Boeddhisme kijkt. Vanwege het gebruik van deze termen als tegenstellingen zijn de aanwijzingen dat Mahayana uit de Nikaya's (1) voort kwam lang genegeerd. De vroege Mahayana teksten zijn echter geschreven door monikken die de vroeg Boeddhistische teksten erg goed kenden. In andere woorden: het waren geleerde Nikaya monikken die waarschijnlijk in Nikaya-kloosters leefden. Dit sluit aan bij de verslagen van een van de Chinese pelgrims die raporteerde dat Mahayana en Hinayana monikken door elkaar heen leefden. 

Deze twee aanwijzingen duiden erop dat in die eerste eeuwen het onderscheid Mahayana / Hinayana nog niet zo sterk was. Sommige geleerden denken zelfs dat de term Hinayana nooit naar een specifieke groep Boeddhisten verwees, maar slechts betekende: hen met wie we het niet eens zijn. Hoe dat zou kunnen werken is te zien in het gebruik van de term Hinayana binnen het Tibetaans Boeddhisme, waar ook niet de specifieke Theravada boeddhisten bedoeld worden, maar een hypothetische groep studenten van het Boeddhisme op een bepaald niveau. 

Conclusie

De term Mahayana zoals gebruikt in vroege Mahayana teksten betekent zoiets als 'pad van de Bodhisattva'. Ergens in de tweede eeuw na Christus werd door een groep Nikaya monikken aan een groep Bodhisattva's het inzicht in Leegte (Prajna Paramita) geleerd.

Termen

Mahayana Boeddhisme
Volgens Vetter (2001) werd deze term oorspronkelijk vertaald met 'het grote pad'. Zie ook Mahayana Boeddhisme
Nikaya
Vroeg Boeddhistische school. Er waren meerdere Nikaya's. Het Mahayana Boeddhisme ontstond in deze scholen, zonder zelf in deze zin een school te zijn.
Sravaka
Monnik uit een Nikaya. Dus een vroeg Boeddhistische monnik, per definitie niet-Mahayana. 
Theravada Boeddhisme
De enige nog bestaande Nikaya. Als de enige overgebleven niet-mahayana traditie wordt deze vaak hinayana genoemd. 

Bronnen